بیماری های قابل انتقال از خفاش به انسان
خفاشها (Bats) بهعنوان مخزن طبیعی (Reservoir Host) برخی ویروسها و میکرو ارگانیسمها شناخته میشوند، اما این به این معنا نیست که هر خفاش آلوده است یا هر تماس با خفاش باعث بیماری میشود. خطر اصلی زمانی مطرح میشود که فرد توسط خفاش گاز گرفته شود، خراشیده شود یا بزاق آن با زخم یا مخاط چشم، بینی یا دهان تماس پیدا کند.
مهمترین ویروسهای مرتبط با خفاشها
1. هاری (Rabies virus)
مهمترین و خطرناکترین بیماری قابل انتقال از خفاش به انسان.
عامل: ویروس هاری از خانواده Rhabdoviridae
راه انتقال: گزش، خراش یا تماس بزاق با زخم
علائم اولیه:
تب
سردرد
ضعف
درد یا گزگز محل گزش
علائم پیشرفته:
ترس از آب (هیدروفوبی)
اسپاسم عضلات
اختلال عصبی
کما و مرگ
نکته مهم:
پس از شروع علائم، هاری تقریباً همیشه کشنده است؛ اما اگر قبل از ظهور علائم درمان پیشگیرانه انجام شود، تقریباً ۱۰۰٪ قابل پیشگیری است.
⸻
2. ویروسهای خانواده کرونا (Coronaviruses)
خفاشها مخزن طبیعی تعداد زیادی کرونا ویروس هستند.
از جمله:
SARS-like coronaviruses
MERS-related coronaviruses
ویروسهای مشابه SARS-CoV-2
با این حال انتقال مستقیم خفاش به انسان معمولاً نادر است و اغلب یک میزبان واسط درگیر میشود.
⸻
3. ویروس نیپا (Nipah virus)
در جنوب و جنوب شرق آسیا گزارش شده است.
میتواند باعث:
التهاب مغز (Encephalitis)
نارسایی تنفسی
مرگ شود.
⸻
4. ویروس هندرا (Hendra virus)
عمدتاً در استرالیا
انتقال معمولاً از خفاش به اسب و سپس به انسان رخ میدهد.
⸻
5. ماربورگ (Marburg virus)
از خانواده فیلوویروسها
مشابه ابولا
میتواند باعث تب خونریزی دهنده شدید شود.
⸻
6. ابولا (Ebola virus)
خفاشهای میوهخوار بهعنوان یکی از مخازن احتمالی ویروس ابولا شناخته میشوند.
⸻
باکتریهای قابل انتقال
اگرچه خطر ویروسها بیشتر شناخته شده است، برخی باکتریها نیز ممکن است با خفاشها مرتبط باشند:
Salmonella spp.
سالمونلا
اسهال
تب
درد شکم
Leptospira spp.
عامل لپتوسپیروز
انتقال از طریق ادرار حیوان آلوده
Bartonella spp.
در برخی جمعیتهای خفاشی شناسایی شدهاند.
در مواردی ممکن است باعث عفونت انسانی شوند.
⸻
اگر خفاش انسان را گاز بگیرد چه باید کرد؟
مرحله اول: شستوشوی فوری زخم
حداقل ۱۵ دقیقه: با آب فراوان و صابون
سپس: بتادین یا محلول ید یا کلرهگزیدین استفاده شود.
⸻
مرحله دوم: مراجعه فوری به مرکز درمانی
حتی اگر:
زخم کوچک باشد.
خونریزی نداشته باشد.
فقط احساس خراش وجود داشته باشد.
دندانهای خفاش بسیار ظریف هستند و گاهی فرد متوجه گزش نمیشود.
⸻
مرحله سوم: ارزیابی برای پیشگیری از هاری
پزشک ممکن است موارد زیر را تجویز کند:
واکسن هاری (Post-Exposure Prophylaxis)
معمولاً در روزهای:
0
3
7
14
ایمونوگلوبولین هاری (RIG)
در افرادی که قبلاً واکسینه نشدهاند.
⸻
مرحله چهارم: ارزیابی کزاز
در صورت نیاز:
واکسن کزاز
یا ایمونوگلوبولین کزاز
تزریق میشود.
⸻
چه زمانی خطر بسیار جدی است؟
اگر:
خفاش شما را گاز گرفته است.
با خفاش در اتاق خواب بیدار شدهاید و مطمئن نیستید تماس داشتهاید یا نه.
کودک، فرد بیهوش یا فرد دارای ناتوانی ذهنی با خفاش تنها بوده است.
بزاق خفاش با چشم، بینی، دهان یا زخم تماس داشته است.
باید فوراً برای ارزیابی هاری مراجعه کنید. از نظر پزشکی، مهمترین نگرانی پس از گزش خفاش هاری است، نه کرونا یا ابولا. در هر نقطه از جهان، هر گزش یا تماس مشکوک با خفاش باید تا زمان ارزیابی پزشکی به عنوان یک مواجهه بالقوه با هاری در نظر گرفته شود. شست و شوی فوری زخم و شروع سریع پیشگیری پس از مواجهه (واکسن و در صورت نیاز ایمونوگلوبولین) مؤثرترین اقدام برای جلوگیری از بیماری است.
در ایران خفاش ها در چه زمانی بیشتر دیده می شوند؟
در ایران، خفاشها را بیشتر در فصلهای گرم سال، بهویژه تابستان و اوایل پاییز مشاهده میکنند. علت اصلی این است که غذای اکثر گونههای خفاش در ایران حشرات هستند و جمعیت حشرات در هوای گرم افزایش پیدا میکند، بنابراین خفاشها برای تغذیه فعالتر شده و بیشتر در معرض دید قرار میگیرند.
بهطور کلی:
بهار: آغاز فعالیت پس از زمستان و فصل زاد آوری بسیاری از گونهها.
تابستان: بیشترین مشاهده، به دلیل فراوانی حشرات و حضور خفاشهای جوان متولدشده در همان سال.
اوایل پاییز: هنوز فعال هستند و برای ذخیره انرژی پیش از خواب زمستانی زیاد شکار میکنند.
اواخر پاییز و زمستان: بسیاری از گونههای ایران وارد خواب زمستانی میشوند یا فعالیتشان بهشدت کاهش مییابد، بنابراین کمتر دیده میشوند.
نکته جالب اینکه افزایش گزارش مشاهده خفاش در شهرهایی مانند تهران معمولاً در اواخر تابستان رخ میدهد، زیرا هم حشرات زیاد هستند و هم بچه خفاشها به سن پرواز رسیدهاند و تعداد خفاشهای فعال بیشتر به نظر میرسد.
تهیه و تنظیم: تیم تولید محتوای مای فندق
